“Jet Arabuluculuk” Yönteminin Hukuki Geçersizliği, İrade Sakatlığı ve İşçi Haklarının Korunması Süreci
Milyonlarca çalışanı ve işvereni yakından ilgilendiren iş hukuku uyuşmazlıklarında, arabuluculuk müessesesi adalete erişimi hızlandıran en önemli adımlardan biridir. Ancak bu sürecin kötüye kullanılması, hukuki güvenceleri zedeleyebilir. İşçi ve işveren arasındaki anlaşmazlıklarda son dönemde tartışma yaratan ve kamuoyunda “jet arabuluculuk” olarak bilinen uygulamaya Yargıtay’dan emsal niteliğinde bir fren geldi. Yüksek mahkeme, işçinin işten çıkarıldığı gün apar topar arabulucuya götürülerek belge imzalatılmasının iradeyi sakatlayabileceğine ve bu şekilde alınan imzaların hukuken geçersiz sayılabileceğine hükmetti.
Uyuşmazlıkların çözümünde arabuluculuk; mahkeme süreçlerine kıyasla çok daha hızlı, ekonomik ve tarafların itibarını koruyan gizlilik esasına dayalı bir yöntemdir. Hukukumuzda arabuluculuk temel olarak ikiye ayrılır. İlki tarafların tamamen kendi istekleriyle başvurdukları ihtiyari arabuluculuk (isteğe bağlı), ikincisi ise kanun gereği dava açmadan önce başvurulması mecburi olan dava şartı arabuluculuk (zorunlu) kurumudur. İşçi ile işveren arasındaki kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, fazla mesai gibi işçi alacaklı davalarında arabulucuya başvurmak bir dava şartıdır. Yani arabulucuya gitmeden doğrudan İş Mahkemesinde dava açılamaz.
Sosyal Medyada Alkollü İçecek Paylaşımı ve İdari Para Cezalarının Hukuki Boyutu yazımızı okumak için
Ancak arabuluculuğun temel felsefesi olan “eşitler arası özgür müzakere” ortamı, jet arabuluculuk yöntemiyle ciddi şekilde ihlal edilmektedir. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin dikkat çeken kararında, işçinin işten çıkarıldığı gün hızlı bir şekilde arabulucuya yönlendirilip haklarından feragat ettirilmesinin gerçek bir müzakere ortamı oluşturmadığı açıkça vurgulanmıştır. Bu durum, arabuluculuğun işçinin dava açmasını engellemek amacıyla bir silah olarak kullanılması anlamına gelmektedir ve hukuken korunamaz.
Bir arabuluculuk tutanağının mahkemelerce iptal edilebilmesi ve geçersiz sayılabilmesi için Yargıtay içtihatlarında öne çıkan kritik durumlar şunlardır:
- İşçinin fesih (işten çıkarma işlemi) ile tamamen aynı gün arabuluculuk sürecine dahil edilmesi.
- İşçiye sunulan teklifleri sağlıklı bir şekilde değerlendirebilmesi için gerekli olan makul düşünme süresinin tanınmaması.
- Sürecin işçinin tamamen özgür iradesiyle başladığına dair somut delillerin bulunmaması.
- İşçinin sağlık sorunları, ağır psikolojik baskı veya ciddi maddi zorluklar gibi zayıf durumlarından (müzayaka hali) haksız yere faydalanılması.
- İşçiye, kanunen zaten hak ettiği yasal alacaklarının dışında, makul bir ek fayda veya maddi avantaj sağlanmadan tüm yasal haklarından feragat (vazgeçme) ettirilmesi.
Bu şartların varlığı halinde, atılan imzalar irade fesadı (kişinin karar verme özgürlüğünün baskı, korkutma veya hile ile engellenmesi, iradenin sakatlanması) kapsamında değerlendirilmekte ve işçi lehine iptal kararları verilebilmektedir.
Jet Arabuluculuk ve Sağlık Sorunlarının İstismarı
Bir fabrikada 6 yıldan uzun süredir çalışan ve ağır anksiyete tedavisi gören bir işçinin iş akdi, sağlık sorunları gerekçe gösterilerek işveren tarafından feshedilmiştir (sonlandırılmıştır). İddiaya göre, ağır ilaçlar kullanan işçi, işten çıkarıldığı gün aniden şirketin anlaşmalı olduğu bir arabuluculuk ofisine götürülmüştür. Burada işçiye “tüm haklarının eksiksiz ödeneceği” beyan edilerek bazı belgeler hızlıca imzalatılmıştır.
Ancak daha sonra, 6 yıllık kıdemi olan bu işçiye ödenen miktarın, aynı iş yerinde sadece 3 yıllık kıdeme sahip başka bir çalışanın aldığı tazminattan bile daha düşük olduğu ortaya çıkmıştır. Hak kaybına uğradığını anlayan işçi, konuyu yargıya taşımıştır.
İş Mahkemesi, işçinin işten çıkarıldığı gün arabuluculuk sürecine dahil edildiğini, sağlıklı bir değerlendirme yapabilmesi için yeterli süre tanınmadığını ve yasal hakları dışında kendisine hiçbir ek fayda sağlanmadığını tespit ederek imzalanan tutanakları geçersiz saymıştır. İşverenin bu karara karşı yaptığı istinaf başvurusu (yerel mahkeme kararının bir üst mahkeme olan Bölge Adliye Mahkemesi tarafından incelenmesi talebi) da reddedilmiştir. İstinaf mahkemesi, işçinin ağır ilaç kullanmasından kaynaklı zayıf durumundan faydalanıldığını ve gerçek bir pazarlık ortamının oluşmadığını belirtmiştir. Dosyayı son olarak inceleyen Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, kararı hukuka uygun bularak onamış ve bu tür baskı altındaki imzaların hukuken geçersiz olduğunu kesinleştirmiştir.
Sıkça Sorulan Sorular
1. “Jet Arabuluculuk” nedir ve neden geçersiz sayılır?
Jet arabuluculuk, işverenin işçiyi işten çıkardığı aynı gün içinde, genellikle işçiye düşünme payı vermeden ve onu baskı altında tutarak arabuluculuk tutanağı imzalattığı haksız uygulamalara verilen isimdir. Yargıtay, bu durumlarda işçinin iradesinin baskı altında oluştuğunu ve gerçek bir müzakere ortamı (pazarlık) sağlanmadığını kabul ederek bu tutanakları geçersiz saymaktadır.
2. İşten çıkarıldığım gün işverenimin belirlediği arabulucuya gitmek zorunda mıyım?
Hayır, kesinlikle zorunda değilsiniz. Arabuluculuk bir dava şartı olsa da, tarafların kendi arabulucularını seçme veya süreci yasal sınırlar içinde daha sonra, makul bir düşünme süresinin ardından başlatma hakları vardır. Aynı gün baskı ile masaya oturtulmak hukuka aykırıdır.
3. Baskı altında imzaladığım arabuluculuk tutanağını nasıl iptal ettirebilirim?
İrade fesadı (baskı, hile, korkutma veya aşırı zor durumdan faydalanma) hallerinde, İş Mahkemelerinde arabuluculuk anlaşma belgesinin iptali davası açılabilir. Bu davanın, baskı veya hile durumunun ortadan kalktığı veya öğrenildiği tarihten itibaren yasal süreleri içerisinde açılması hayati önem taşır.
Bu makale yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Hukuki süreçlerinizde ve arabuluculuk görüşmelerinde hak kaybına uğramamak için uzman bir avukattan profesyonel destek almanız tavsiye edilir.
Bir yanıt yazın